Hayat Bayram Olsa ya da Bayram Benim Neyime
"Hayvan insanın benzeri olma saygınlığını kaybetmiştir ve kendi içindeki hayvansallığı farkeden insan bu hayvansallığa bir kusur olarak bakmaktadır." G.Bataille[1]
Dünyanın yalnızca bir "yer" ya da "doğa" olmadığı, tam tersine kutsallaştırılmış bir kosmos olduğu dönemlerde ondan aldığımız ya da ona yaptığımız her şey için bir tören düzenler, bir anlamda özür dilerdik. Bu nedenle ilk ürünler tanrılara sunulur ve her başlangıç için bir hayvan kurban edilirdi. Hayatın "şey"leşmesi ve insanın hastalıklı kibri tüm bunları çoktan geride bırakmış durumda.
Aslında bayramlar her gün yaşadığımız zamandan başka bir zaman düzlemine geçişi ifade eder. Gündelik hayatımız tarihsel zamanın belirleyiciliğindedir ve tarih içinde ortaya çıkan herşey gibi hiçliğe/yokolmaya doğru bir yolculukta olduğumuzu hatırlatır bize. Bayramlar işte bu pratik zamanın dışına çıkmamızı ve kutsal ya da ebedi zamanla ilişki kurmamızı sağlar. Gündelik hayatımızı oluşturan zaman, birbiri ardına gelen şimdiki zaman parçacıklarından oluşur ve anında yok olup giderler. Bu akıp giden zamanı yakalamak mümkün değil, ama dışına çıkma imkanımız var. Bayramları, bu iki tür zaman arasındaki eşikler olarak da düşünmek mümkün.
Eliad’ın[2] anlattığı gibi, her dinsel bayram, efsanevi bir geçmiş içinde, yani başlangıçta meydana gelmiş bir olayın yeniden güncelleştirilmesidir. O olay, bir zamanı sonlandırarak, bir başka tarihselliğin miladını oluşturmuş, yeni bir tarihi başlatmıştır. Bayram dolayısıyla güncelleştirilen zaman, bu zamandır. Bir bayrama dinsel olarak katılmak, bizzat bayram tarafından güncelleştirilen efsanevi Zaman'la yeniden bütünleşmek üzere, "olağan" zamansal sürenin dışına çıkmayı gerektirir. Görüldüğü gibi, bu bir kutlamadan ziyade bir güncelleştirme; bir yeniden yaşama ve köken zamana dönüş serüvenidir.
Bir bayram her zaman kökensel zamanda cereyan eder ve başlangıç'a dönüşü anlatır. Bayram yoluyla insan efsaneyi taklid ederek kutsala ve bunun sonucunda hakikate tutunur. Efsanenin devrevi olarak güncelleştirilmesiyle de dünya kutsallaştırılır, "şey"likten kurtarılır. Bayrama katılanlar, kendi zamanlarını terkedip efsanevi olayın çağdaşları haline gelirler. Yani, her gün tüketilen zamanın dışına çıkarak her zaman aynı olan, bir anlamda ebediyete ait olan ilksel zamana kavuşurlar. Bu, birbiri ardına yokolup giden şimdiki zamanlar yerine ebedi şimdiki zamanın güvenliğine dönüştür. Bu nedenle, devrevi olarak yaşanan bayramlar, kutsal ve tahrip edilemez bir zamana dalma ihtiyacımıza da karşılık gelirler.
Bu yanıyla bayramlar, sıradan ve gündelik olanın dışına çıkmamızın ve her gün yapıp ettiklerimize dışarıdan bakmamızın bir imkanıdır. Bu, hayatın ve kendi ruhsal derinliğimizin gerçeğine dönüş fırsatı olarak da değerlendirilebilir. Gündelik hayat, çoğunluk formalitelerden ibarettir ve her şey yüzeyde, kabukta olup biter. Çeşitli roller ve bunlara uygun davranış kalıpları biçimsel tekrarlardan başka birşey değildir. Pratik hayat, neredeyse bir totoloji olarak, dayattığı zaruretleri meşrulaştırır ve tam da bu nedenle, aptalca, kötü ya da anlamsız olduğunu bile bile fotokopi hayatlarımızı sürdürürüz. Bayram dolayısıyla pratik hayattan aldığımız "izin" kendimizle derin bir yüzleşme imkanı olarak değerlendirilebilir. Yani, gündelik gerçeğimizi oluşturan hırslarımız, bencilliklerimiz, aç gözlülüklerimiz; kısacası var olmak yerine sahip olmaya odaklanmış hayatımızı sorgulamanın bir imkanı olarak da yaşayabiliriz bayramları.
Gündelik, sıradan hayatımız akli, rasyonel bir düzlemde örgütlenmiştir ve bu çerçeve içinde araçsal olmasının dışında hayal gücüne pek yer yoktur. Akli, rasyonel düzeyde, dünya ve hayatın, ancak sınırlı bir kavrayışına sahip olabiliriz. Hayatı bütünselliği içinde görmek ve onun derin hakikatine ulaşmak için hayal gücüne ihtiyacımız var. Bilim, dünyayı bize açar ama hayatın büyüsünü de yok eder. Akıl dünyayı hem şeyleştirir hem de düzleştirir; anlamı tek bir boyuta indirger. Bu çerçevede, örneğin aşk bile kimyasal bir tepkimeden başka bir şey değildir. Her şeyiyle rasyonel bir insan kurgusu ancak zorlama bir soyutlama ve nafile bir projedir. Akla muhtacız ama ona mahkum olmak zorunda değiliz. Akıl, bizi gerçeğe ulaştırsa da, hakikati kaçırmamıza da yol açabilir. Bayramlar, böyle bir farkındalık için de birer fırsattır.
Gündelik hayat bizi insanlığımızdan çıkarır. Unutmayın ki, ‘insanlık öldü mü?’ sorusu, cevabı ayan olduğu için epeydir kullanımda bile değil. Bayram, bir anlamda, insanlığımızı hatırlama ve insanlığa dönüş fırsatıdır. İnsanlığımızdan uzaklaştıkça ona dönmek de zorlaşır. Eskiden bu mesafe daha aşılabilir bir şeydi ve belki bu nedenle eski bayramlar daha çok bayram gibiydi. Oysa günümüzde kimsenin geri dönmek istediğine ilişkin bir belirti de görülmüyor.
Kutsal, ne yaptığımızdan ziyade bunu nasıl yaptığımıza ilişkin bir şeydir. Bu nedenle kurban ile katliam arasında ancak ince bir çizgi vardır. Ritüelinden ve bağlamından koparılıp yanlızca bir pratik haline indirgenen her şey aynı zamanda anlamsızlaşmış demektir. Yediğimiz lokmayı ekmek ya da İsa'nın eti yapan şey yapan budur. Kutsalından arındırılmış bir rituel kolaylıkla vahşete tekabul edebilir. Bizde her kurban bayramında ortalığı kaplayan görüntüler, bu faaliyeti yapmamızın asli gerekçelerini çoktan unuttuğumuzu kanıtlar niteliktedir.
Kurban etmek öldürmek değil, ama terk etmektir, vazgeçmektir, ontolojik düzeyde başka bir şey olmaya geçmek demektir. Günümüzde buna pek cesaretimiz kalmadığını düşünüyorum. Dünya ve nimetleri ve yarattıkları hazlar başka arayışları her an geri itecek bir başatlık kurmuş durumdalar ve şimdilik bununla bir sorunumuz yok gibi görünüyor. Vazgeçilen ya da terkedilen şey yalnızca belli bir miktar paraya tekabül etmeye başladıkça, bu sembolik gerçekliğin olanaklarını da dışarıda bırakmışız demektir.
Dini bayramlar, dünyevilikten kurtulmanın bir yolu olabileceği gibi daha çok dünyevileşmek gibi bir etki de üretebilirler. Günümüzde bu belki de daha fazladır. Bayramlar, dünyanın faniliğiyle yüzleşmek yerine bizzat bu faniliği kutsamanın fırsatları haline de gelebilirler. Yani, ebedi ve kutsal zamana geçiş olanaklarını bile dünyevi şimdiki zamanı çoğaltmanın aracı olarak kullanma hallerimiz daha baskın olabilir. Bayram ve tatil sözcüklerinin neredeyse aynı anlama gelmeye başlaması bu durumu gayet iyi özetliyor. Belki de bu nedenle artık “deliye her gün bayram”dır ve bizler ziyadesiyle “akıllıyız.”
a.adnan akçay
ODTÜ, Sosyoloji Bl.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder